Διαζύγιο και παιδί - Αντιδράσεις των παιδιών στο διαζύγιο και αναπτυξιακό στάδιο

Στη συνέχεια αναφέρονται πολύ συνοπτικά οι άμεσες και βραχυχρόνιες αντιδράσεις των παιδιών, συνήθως κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων ετών, μετά το χωρισμό των γονέων τους (για μία εκτενή περιγραφή των άμεσων αντιδράσεων των παιδιών στο χωρισμό των γονέων βλ. Χατζηχρήστου, 1999). Οι αντιδράσεις των παιδιών στο διαζύγιο επηρεάζονται από το αναπτυ­ξιακό τους στάδιο, γι' αυτό θα περιγραφούν για κάθε ηλικιακή ομάδα ξε­χωριστά.

• Βρεφική ηλικία: 0-2 χρόνων. Η περίοδος από τη σύλληψη μέχρι τη γέννηση είναι περίοδος υψηλού κινδύνου. Οι μόνες μητέρες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να γεννή­σουν παιδιά μικρού βάρους, που έχουν μεγαλύτερη νοσηρότητα και θνη­σιμότητα. Το βρέφος απαντά κυρίως στις συναισθηματικές αντιδράσεις αυτού που το φροντίζει. Μπορεί να είναι περισσότερο ανήσυχο, να έχει κολικούς, αυξημένο κλάμα, προβλήματα στον ύπνο και άγχος, δεν μπορεί να προσφέρει κατάλληλα ερεθίσματα για την ψυχοκινητική του ανάπτυξη, με αποτέλεσμα ψυχοκινητική καθυστέρηση. Ευτυχώς τα πολύ μικρά βρέ­φη φαίνεται ότι καλύπτουν τις περισσότερες ανάγκες τους με την επίμο­νη απαίτησή τους (Τσίτουρα, 2005).
• Προσχολική ηλικία: 3-5 χρόνων. Τα αποτελέσματα των σχετικών ερευνών έχουν δείξει ότι ο φόβος, η θλί­ψη, το άγχος, ο θυμός, η επιθετικότητα, οι παλινδρομήσεις, οι διαταραχές ύπνου, οι διαταραχές στο φαγητό, η σύγχυση, οι ενοχές, οι αυτοκατηγορίες, η συναισθηματική εξάρτηση και οι αυξημένες αυτοερωτικές δραστη­ριότητες αποτελούν αναμενόμενες αντιδράσεις στην κρίση χωρισμού των γονέων κατά την αρχική περίοδο του θρήνου των παιδιών της προσχολικής η­λικίας (Hetherington, Cox & Cox, 1979α, 1979β. Wallerstein & Kelly, 1975, ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2005). Από τα ίδια αποτελέσματα προκύπτει ότι τα παιδιά της ηλικίας αυτής εί­ναι ιδιαίτερα ευάλωτα εξαιτίας της γνωστικής τους αδυναμίας να κατανο­ήσουν το χωρισμό των γονέων τους, καθώς επίσης ότι η βελτίωση της προσαρμογής των παιδιών μετά τον πρώτο χρόνο συνδέεται άμεσα με την επικοινωνία και την ποιότητα της σχέσης του γονέα πού έχει την επιμέλεια και του παιδιού (Hodges, Landis, Day & Odelberg, 1991, ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2005).
• Σχολική ηλικία: 6-11 χρονών. Τα αποτελέσματα ερευνών έχουν δείξει ότι οι αναμενόμενες αντιδρά­σεις των παιδιών της σχολικής ηλικίας στην κρίση του χωρισμού των γο­νέων τους και των επακόλουθων αλλαγών είναι έντονη θλίψη, απόσυρση, ντροπή, φόβος, άγχος, φαντασιώσεις για προσωπική ευθύνη, θυμός, ορ­γή, μετάθεση του θυμού για το διαζύγιο σε άτομα του οικογενειακού και του σχολικού περιβάλλοντος, προβλήματα διαπροσωπικής και ενδοπροσωπικής συμπεριφοράς στο σπίτι και στο σχολείο, αναζήτηση των αιτίων και επεξηγήσεων για το διαζύγιο και έντονες εσωτερικές συγκρούσεις προκειμένου να πάρουν "θέση" υπέρ του ενός ή του άλλου γονέα (Allison & Furstenberg, 1989. Guidubaldi, Cleminshaw, Perry & McLoughlin, 1983. Kurdek, Fine, & Sinclair, 1995. Wallestein & Kelly, 1976, 1980, ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2005). Τα αγόρια παρουσιάζουν περισσότερα εξωτερικευμένα προβλήματα συμπεριφοράς στο σπίτι και στο σχολείο και μείωση της σχολικής τους επίδοσης, ενώ τα κορίτσια έχουν περισσότερο εσωτερικευμένα προβλήματα συμπεριφο­ράς. Οι αντιδράσεις των παιδιών αυτής της ηλικίας χαρακτηρίζονται από την έντονη σύγκρουση μεταξύ αισθημάτων θυμού, οργής και "αφοσίω­σης" προς τον ένα ή τον άλλο γονέα, γιατί τα παιδιά έχουν την ανάγκη να διασφαλίσουν την αγάπη και των δύο γονέων και αντιδρούν σε προσπά­θειες των γονέων, που τα υποχρεώνουν να πάρουν "θέση" υπέρ του ενός ή του άλλου (Allison & Furstenberg, 1989, ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2005).
• Εφηβική ηλικία:12-18 χρονών. Βρίσκονται χωρίς την οικογενειακή βάση απ' την οποία, φυσιολογικά σ' αυτήν την ηλικία, θα απομακρύνονταν. Αυτό συχνά προκαλεί ανασφάλεια, μοναξιά και κατάθλιψη, η οποία μπορεί να εκφρασθεί με παραπτωματική συμπεριφορά, σχολική αποτυχία, χρήση ουσιών ή με συχνή αλλαγή σε­ξουαλικών συντρόφων. Αναρωτιούνται για τη δική τους ικανότητα να κά­νουν έναν επιτυχημένο γάμο και ανησυχούν για το μέλλον, την εκπαίδευ­ση και την οικονομική τους επάρκεια (Τσίτουρα, 2005). Επιπρόσθετα, τα αποτελέσματα ερευνών έχουν δείξει ότι, αν και οι έφηβοι έχουν τη γνωστική ικανότητα για πληρέστερη κατανόηση των λόγων του χωρισμού των γονέων τους, το διαζύγιο είναι γι αυτούς, ένα ιδιαίτερα οδυνηρό και δύσκολο στην αντιμετώπιση του γεγονός. Αυτό οφείλεται στο ότι οι έφη­βοι χρειάζεται να αντιμετωπίσουν, συγχρόνως με τις έντονες αλλαγές σε όλους τους τομείς της ανάπτυξής τους, και τις επιπρόσθετες μεγάλες αλ­λαγές που είναι αποτέλεσμα του χωρισμού των γονέων τους. Οι έφηβοι νιώθουν έντονη θλίψη, ψυχικό πόνο, θυμό, προβλήματα διαπροσωπικής και ενδοπροσωπικής συμπεριφοράς στο σπίτι και στο σχολείο, μείωση της σχολικής επίδοσης, δυσκολίες στις σχέσεις με τους γονείς και δυσκολίες στην επίτευξη της αυτονομίας (Buchanan, Maccoby, & Dornbusch, 1991. Frost & Pakiz, 1990. Wallerstein & Kelly, 1980. Weiss, 1979, ό.α. στο Χατζηχρήστου, 2005).